Ai có dịp đi đây đi đó sẽ thấy ở nhiều nơi có những địa điểm được đánh dấu năm tháng như thế. Đó chỉ là một ngôi nhà để ở bình thường. Điều làm cho nó đặc biệt là ở chỗ ngôi nhà đã trụ ở đây từ năm 1689!
Vào năm 1689, bờ cõi phía nam của Việt Nam chỉ mới tới Phan Thiết, nước Chiêm Thành vẫn còn tồn tại, Châu Âu vẫn còn trong thời kỳ Khai Sáng, Napoléon, Nguyễn Huệ đều chưa ra đời, nước Mỹ sau 100 năm nữa mới được khai sinh!
Đứng trước ngôi nhà du khách sẽ liên tưởng tới lịch sử, tới những chuỗi dài thay đổi biến thiên và suy nghiệm. Trong lúc những nơi khác trải qua không biết bao nhiêu thay đổi thì ở chỗ này người ta vẫn đi về, đóng cữa mở cữa, vẫn ra vào, ăn ngủ! Sự bền bỉ phi thường tạo ra cảm xúc thẩm mỹ mà người ta gọi là gíá trị tinh thần, và chính những gía trị tinh thần này tạo ra bộ mặt văn hoá của một thành phố.
Ngôi nhà này ở thành phố Québec. Nhưng không riêng gì Québec, New York cũng có nhiều trường hợp tương tự. Ngay đầu đường Wall danh tiếng, cách Thị trường Chứng khoán New York có lẽ chưa tới 20 bước chân, có một nghĩa trang nhỏ mà trên những tấm bia ghi người nằm dưới mộ qua đời vào những năm 17...! Tình cờ đi ngang qua đây mình không khỏi liên tưởng tới nghĩa trang Mạc Đĩnh Chi, nhưng đó là câu chuyện sẽ nói trong entry sau. Giờ quay lại với khu Eden và đường Lê Lợi.
Theo cán bộ nắm quyền Sài Gòn thì "...sau 80 năm, tòa nhà Eden đã xuống cấp trầm trọng, không thể không xây lại...", và "tòa nhà Eden mới sẽ được bảo đảm "kiến trúc hài hòa" với cảnh quan xung quanh"! (1)
Có công trình kiến trúc nào tồn tại mãi với thời gian mà không cần trùng tu bảo dưỡng? Và nếu xét thấy xuống cấp đã tới mức trùng tu không khôi phục được thì phải làm mới lại. Nhưng làm lại mới không có nghĩa là cắt lìa hiện tại với quá khứ, không có nghĩa là tẩy sạch những giá trị cũ.
Khu Eden có quán cà phê và cũng là hiệu bánh Givral. Bỏ qua yếu tố đây là nơi hoạt động của trùm điệp viên Phạm Xuân Ẩn và những phóng viên danh tiếng quốc tế trong thời chiến tranh Việt Nam, chỉ nói tới việc cà phê Givral đã có mặt ở đây từ thập niên 30.
Pha cà phê, nhận đặt hàng, phục vụ khách, nướng bánh, bày bán, lau chùi, dọn dẹp...Sài Gòn và cả Việt Nam có địa điểm nào người ta đã làm những công việc này suốt 80 năm?
Chính sự bền bỉ phi thường tạo ra cảm xúc thẩm mỹ và gíá trị tinh thần.
Một du khách 30 tuổi người nhật, một du khách 50 tuổi người Hàn Quốc có cảm tưởng ra sao khi dừng chân đọc tấm bảng gắn trước cữa "Cà phê Givral, phục vụ từ năm 193...? Du khách Hàn Quốc chắc chắn sẽ liên tưởng, sẽ cảm nhận cà phê Givral lớn tuổi hơn đất nước của họ!
Cảm nhận của du khách như vậy sẽ mang điều gì đến cho Sài Gòn và cho Việt Nam?
Đây là chưa nói tới hàng trăm ngàn cựu chiến binh Mỹ có đầy ắp kỷ niệm với địa điểm này. Rồi người Pháp, người Anh ... những người ngoại quốc đã từng làm việc hay đã một lần ghé qua Sài Gòn. Khắp thế gìới có lẽ phải tới hàng triệu nguời có kỷ niệm với địa điểm này. Nếu họ trở lại, đứng trước toà nhà hiện nay cảm tưởng của những người quen cũ này sẽ ra sao?
Cảm giác thất vọng của du khách sẽ mang lại điều gì cho Sài Gòn và cho Việt Nam?
Làm mới toàn bộ nhưng vẫn giữ được những giá trị cũ không phải là điều gì bất khả thi. Tầm vóc và hình dáng của toà nhà mới không khác gì mấy với toà nhà cũ. Như vậy về mặt trật tự không gian không có gì trở ngại để giữ Givral ở vị trí cũ. Vấn đề là việc xây mới vẫn làm nhưng phải giao cho đối tác với điều kiện vừa cho phép khai thác nguồn lợi thương mại vừa bảo lưu các địa điểm có tính chất văn hóa - lịch sử.
Khai thác triệt để nguồn lợi thương mại là việc làm sáng suốt, nhưng lưu giữ những giá trị tinh thần để nâng cao tầm văn hoá của một thành phố cũng là việc sáng suốt không kém. Điều quan trọng là phải cân bằng hai khía cạnh này. Việc Givral bị xóa bỏ cho thấy người ta không đếm xỉa gì đến giá trị văn hóa. Thay vì dùng quyền quản lý của mình để thu xếp làm mới lại toà nhà nhưng vẫn giữ Givral ở chỗ cũ, người ta đã "bán đứt" cái quyền ấy cho những ông chủ mới, những người chỉ có việc kiếm lời là mục tiêu duy nhất!
Quá dễ để nhìn thấy danh tiếng và giá trị lịch sử của Givral, lý do chấp nhận "bán đứt" vì vậy rất đáng ngờ.
Có tin chủ thương hiệu cà phê Givral đã thương lượng thuê lại địa điểm cũ với giá 1 tỷ đồng / tháng nhưng thất bại vì giá thuê ở đây được đưa ra ở mức 3 tỷ / tháng! (2) Những con số cho thấy rất rõ tại sao người ta chỉ muốn "mua đứt" và người có quyền cũng chấp nhận "bán đứt" mà không đếm xỉa gì tới một địa danh văn hóa lâu đời.
Lịch sử của khu Eden không phải chỉ có cà phê Givral. Ao ước cao nhất của dân Nam Kỳ Lục Tỉnh xưa là điệp khúc lưu truyền dân gian: "ét-táp-lét sôcô-la, Ca-ti-na, Bồn Kèn" (3). Có nghĩa cao sang nhất thời ấy là được thưởng thức một thỏi sô-cô-la, được một lần dạo chơi trên phố Ca-ti-na hay dừng chân ở Bồn Kèn. (3)
Ngày nay, ngay tại sài Gòn, còn được bao nhiêu người biết Ca-ti-na và Bồn Kèn là ở đâu và bao gồm những gì?
Đành rằng quá khứ sẽ dần dần mờ nhạt theo quy luật của thời gian. Nhưng văn minh hiện đại ngày nay sẽ đứng trên nền tảng nào và có giá trị bao nhiêu nếu không có ngày xưa?
Những người nắm quyền lấy lý do phát triển văn minh hiện đại để xóa bỏ Givral rồi làm biến đổi hoàn toàn hình ảnh đường Lê Lợi và cả khu trung tâm Sài Gòn. Lý do phát triển văn minh hiện đại nghe có vẻ hấp dẫn. Nhưng...
Có thể nào có Văn Minh mà không cần Văn Hóa?
Ghi chú nguồn:
(1) Nguyễn Thành Tài
(2) http://www.thesaigontimes.vn/100518/Givral-Cafe-muon-tro-lai-chon-xua.html
(3) Vương Hồng Sển "Sài Gòn Năm Xưa"
(2) http://www.thesaigontimes.vn/100518/Givral-Cafe-muon-tro-lai-chon-xua.html
(3) Vương Hồng Sển "Sài Gòn Năm Xưa"
